กำเนิดผ้าขาดี้ (Khadi Cloth)

   ใน ค.ศ. 1908 เมื่อข้าพเจ้าพรรณนาไว้ในหนังสือ "ฮินฺดสฺวราชย์" ว่าหูกทอผ้าด้วยมือและกงล้อปั้นฝ้ายจะเป็นเครื่องบรรเทาความยากจนของอินเดียได้นั้น ข้าพเจ้าจำไม่ได้ว่าตนเองจะได้เคยเห็นสองสิ่งนี้มาก่อนหรือเปล่า ที่ข้าพเจ้าเขียนเช่นนั้นก็ด้วยความเชื่อมั่นว่า อะไรก็ตามที่จะช่วยจัดความยากจนของอินเดียได้ ย่อมจะช่วยให้อินเดียเป็นไทได้เร็วยิ่งขึ้น แม้ใน ค.ศ. 1915 ซึ่งเป็นปีที่ข้าพเจ้าเดินทางจากประเทศแอฟริกาใต้กลับมาสู่อินเดีย ข้าพเจ้าก็ยังไม่เคยเห็นกงล้อปั่นฝ้าย หลังจากที่ได้จัดตั้งอาศรมสัตยาเคราะห์ขึ้น ที่ตำบลสาพรมตี ข้าพเจ้าได้จัดหาเครื่องทอผ้าด้วยมือมาใช้ 2-3 เครื่อง แต่ต้องประสบความยุ่งยากมาก เพราะพวกเราไม่มีใครทอผ้าเป็น จึงจำต้องหาครูสอน ซึ่งเราก็หามาได้คนหนึ่งจากเมืองปาลันปุระ แต่ปรากฎว่าแก่ไม่ยามถ่ายทอดความรู้ให้แก่พวกเราโดยสมบูรณ์ มคันลาล คานธี ลูกชายของข้าพเจ้าซึ่งเป็นคนไม่ค่อยจะยอมแพ้อะไรง่าย ๆ จึงพยายามเรียนรู้วิธีทอผ้าด้วยตนเอง โดยเหตุที่มีทักษะ
ในเรื่องเครื่องจักรกลอยู่บ้าง ในไม่ช้า คันลาล ก็สามารถเป็นนายเครื่องทอผ้าได้อย่างสบาย มิหนำซ้ำยังช่วยสอนหนุ่ม ๆ อีกหลายคนให้มีความรู้ในด้านนี้ จนในที่สุดเราก็มีช่างทอผ้าซึ่งเป็นคนของเราเองได้หลายคน

     วัตถุประสงค์ในการหยิบอุตสาหกรรมทอผ้าด้วยมือขึ้นมาทำ ก็เพื่อให้เรามีผ้าซึ่งปั่นและทอผ้าด้วยมือ

ของเราเองใช้ พร้อมกันนั้นพวกเราทุกคนในอาศรมก็ได้ตัดสินใจเลิกใช้ผ้า ซึ่งทอด้วยเครื่องจักร การเข้าไปสัมผัสกับกิจการด้านนี้ด้วยตนเอง ทำให้เราได้รู้สภาพการครองชีพจากผู้มีอาชีพทอผ้าทั่วไป อีกทั้งอุปสรรคต่าง ๆ ที่เขาต้องเผชิญหน้าอยู่ เช่น ปัญหาการผลิต ปัญหาการซื้อขายเส้นด้าย การฉ้อฉล ตลอด
จนเรื่องหนี้สินของพวกเขา ซึ่งนับวันมีแต่จะเพิ่มพูนขึ้น เรายังไม่อยู่ในฐานะที่จะทอผ้าได้เพียงพอกับความต้องการ เพราะฉะนั้น จึงต้องซื้อจากที่อื่นมาใช้เป็นการเพิ่มเติม แต่ผ้าซึ่งทอด้วยเส้นด้ายทำในโรงงานอินเดียนั้นหาได้ไม่ง่ายนัก ไม่ว่าจะซื้อหาจากพ่อค้าผ้า หรือจากคนทอผ้าโดยตรงก็ตาม ผ้าที่มีคุณภาพดีมักจะทอด้วยเส้นด้ายจากตามประเทศ เพราะโรงงานในอินเดียยังทำเส้นด้ายได้มีดีนัก แม้ในปัจจุบันโรงงานในอินเดียก็ยังทำเส้นด้ายที่มีคุณภาพสูงได้ไม่มาก ยิ่งเส้นด้ายที่มีคุณภาพสูงสุดด้วยแล้วยิ่งทำไม่ได้เลย
      เวลาผ่านพ้นไปนานเท่าใด ข้าพเจ้าก็ยิ่งมีความกระวนกระวายใจมากขึ้นเท่านั้น ข้าพเจ้าได้พยายามไต่ถามทุกคนที่มาเยี่ยมว่า พอจะทราบอะไรเกี่ยวกับวิชาปั่นด้ายและทอผ้าบ้าง โดยเหตุที่ศิลปะการประกอบอาชีพด้านนี้มักจะจำกัดวงอยู่ในเพศหญิง และอาชีพนี้แทบจะสูญหายไปหมดแล้วก็ว่าได้ หากจะมีผู้ใดที่เคยมีอาชีพนี้มีชีวิตหลงเหลืออยู่ ณ ที่ใดบ้าง ก็เห็นจะต้องเป็นผู้หญิงด้วยกันเท่านั้น ที่จะให้ความกระจ่างแจ้งแก่พวกเราได้
     ใน ค.ศ. 1917 ข้าพเจ้าได้รับเชิญจากมิตรสหายชาวคุชราตด้วยกันให้ไปเป็นประธานในการประชุมว่าด้วยการศึกษาที่เมืองโพรจ ณ ที่นั้น ข้าพเจ้าได้พบกับสุภาพสตรีผู้สามารถ คือ นายคงดาบะฮัน มัชมุนทาร์ เธอเป็นหญิงหม้ายแต่สนใจในกิจการต่าง ๆ เป็นอย่างมาก เธอไม่มีการศึกษาตามแบบฉบับอะไรมากนัก แต่ในด้านกำลังใจและการมีสามัญสำนึกว่า ต้องนับว่าเธอเหนือกว่าหญิงที่มีการศึกษาทั่ว ๆ ไป
ที่เดียว โดยเฉพาะก็คือ เธอไม่มีทาสของประเพณีการถือชั้นวรรณะ และพร้อมที่จะคบหาสมาคมและรับใช้ชนวรรณะต่ำต้อย ในด้านการครองชีพ เธอก็สามารถพึ่งตนเองได้ อีกทั้งไม่ชอบมีชีวิตฟุ่มเฟือย คงคาบะฮัน มัชมุนทาร์ เป็นหญิงที่มีร่างกายแข็งแรง ไปไหนมาไหนได้โดยไม่ต้องมีผู้คุ้มกัน นอกจากนี้เธอยังชำนาญการขึ่ม้าอีกด้วย ข้าพเจ้าได้มีโอกาสรู้จักกับ คงคาะฮัน มัชมุนทาร์ ใกล้ชิดยิ่งขึ้นในที่ประชุม ณ เมืองโคธรา ข้าพเจ้าได้ระบายความทุกข์เกี่ยวกับเรื่องปั่นด้ายและทอผ้าให้เธอฟัง คงคาบะฮัน มัชมุนทาร์ รับปากกับข้าพเจ้าว่า จะพยายามหากงล้อปั่นฝ้ายมาให้ข้าพเจ้าให้จงได้ คำพูดของเธอทำให้ข้าพเจ้าค่อยสบายใจขึ้นบ้าง  ฯ